Το περιβάλλον σε καλύτερη πορεία: τι δείχνουν τα δεδομένα και γιατί υπάρχει λόγος αισιοδοξίας

Για πολλά χρόνια η δημόσια συζήτηση γύρω από το περιβάλλον κινούνταν ανάμεσα στον φόβο και την ενοχή. Κλιματική κρίση, ρύπανση, απώλεια βιοποικιλότητας. Όλα υπαρκτά, όλα σοβαρά. Όμως, αν κάνουμε αυτό που μας προτείνει η επιστήμη και κοιτάξουμε τα δεδομένα στο χρόνο, η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη και, σε αρκετά σημεία, πιο ελπιδοφόρα. Το περιβάλλον δεν «σώθηκε», αλλά σε πολλούς τομείς βελτιώνεται, επειδή πολιτικές αποφάσεις, τεχνολογία και κοινωνική πίεση άρχισαν να αποδίδουν.

1. Η μεγάλη εικόνα: λιγότερη ρύπανση, περισσότερη πρόληψη

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η ποιότητα του αέρα έχει βελτιωθεί σημαντικά τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Οι εκπομπές διοξειδίου του θείου (SO₂), που συνδέονται με όξινη βροχή και αναπνευστικά προβλήματα, έχουν μειωθεί πάνω από 70% από το 1990. Παρόμοια πτώση καταγράφεται και στα οξείδια του αζώτου (NOₓ), ιδιαίτερα στις αστικές περιοχές.

Αυτό δεν συνέβη τυχαία. Συνδυασμός ευρωπαϊκής νομοθεσίας, καθαρότερων καυσίμων, φίλτρων στη βιομηχανία και σταδιακής απομάκρυνσης από τον άνθρακα είχε μετρήσιμα αποτελέσματα. Η ρύπανση παραμένει πρόβλημα, αλλά δεν βρισκόμαστε στο ίδιο σημείο με το 1995.

2. Κλίμα και ενέργεια: η μετάβαση δεν είναι θεωρία

Ένα από τα πιο συχνά επιχειρήματα είναι ότι «δεν κάνουμε αρκετά» για το κλίμα. Τα δεδομένα δείχνουν κάτι πιο συγκεκριμένο: δεν κάνουμε τα πάντα, αλλά κάνουμε περισσότερα από πριν.

Η ΕΕ έχει μειώσει τις συνολικές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά περίπου 30% σε σχέση με το 1990, ενώ η οικονομία της συνέχισε να αναπτύσσεται. Αυτό αποδεικνύει ότι η αποσύνδεση ανάπτυξης και εκπομπών δεν είναι θεωρητική ιδέα.

Παράλληλα, το ποσοστό ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στην τελική κατανάλωση ξεπέρασε το 23%, με χώρες όπως η Ελλάδα να καταγράφουν ραγδαία αύξηση σε φωτοβολταϊκά και αιολικά. Η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι πλέον «πιλοτικό σχέδιο», αλλά βασικό κομμάτι της ενεργειακής ασφάλειας.

3. Υγεία και περιβάλλον: λιγότεροι θάνατοι, περισσότερη γνώση

Η βελτίωση του περιβάλλοντος έχει άμεση αντανάκλαση στη δημόσια υγεία. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, οι πρόωροι θάνατοι που σχετίζονται με την ατμοσφαιρική ρύπανση στην Ευρώπη μειώνονται σταθερά, αν και παραμένουν υψηλοί.

Το σημαντικό εδώ δεν είναι μόνο η μείωση, αλλά η ικανότητα μέτρησης και πρόληψης. Σήμερα γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για το πώς το περιβάλλον επηρεάζει την υγεία, και αυτό μεταφράζεται σε πολιτικές: ζώνες χαμηλών εκπομπών, αστική πράσινη υποδομή, προώθηση βιώσιμων μεταφορών.

4. Βιοποικιλότητα: όχι μόνο απώλειες, αλλά και ανακάμψεις

Η απώλεια βιοποικιλότητας είναι πραγματική. Όμως η εικόνα δεν είναι μονοδιάστατη. Σε αρκετές περιοχές της Ευρώπης, είδη που είχαν σχεδόν εξαφανιστεί — όπως ο λύκος, ο λύγκας και ο ευρωπαϊκός βίσωνας — επανέρχονται, χάρη σε προστατευόμενες περιοχές και νομικά πλαίσια.

Το δίκτυο Natura 2000 καλύπτει σχεδόν το 18% της χερσαίας έκτασης της ΕΕ, αποτελώντας το μεγαλύτερο συντονισμένο σύστημα προστατευόμενων περιοχών στον κόσμο. Δεν είναι τέλειο, αλλά είναι απόδειξη ότι η πολιτική μπορεί να λειτουργήσει όταν βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα.

5. Πολιτική δράση: από τις υποσχέσεις στους μηχανισμούς

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία δεν είναι απλώς μια διακήρυξη. Συνοδεύεται από:

- δεσμευτικούς στόχους

- χρηματοδοτικά εργαλεία

- μηχανισμούς παρακολούθησης

Το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας κατευθύνει τουλάχιστον 37% των πόρων του σε δράσεις για το κλίμα και το περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι η περιβαλλοντική πολιτική συνδέεται πλέον άμεσα με επενδύσεις, θέσεις εργασίας και κοινωνική συνοχή.

6. Γιατί η αισιοδοξία έχει βάση

Η αισιοδοξία δεν προκύπτει από ευχές, αλλά από τάσεις. Οι περισσότερες περιβαλλοντικές βελτιώσεις που βλέπουμε σήμερα ήταν πολιτικά αδιανόητες πριν 30 χρόνια. Τώρα είναι δεδομένα.

Όπως θα έλεγε και ο Hans Rosling, το σωστό ερώτημα δεν είναι «είναι όλα καλά;», αλλά «είναι καλύτερα από πριν και τι λειτούργησε;». Και τα δεδομένα δείχνουν ότι όταν επιστήμη, πολιτική και κοινωνία συνεργάζονται, το περιβάλλον μπορεί να ανακάμψει.

Πηγές / Δεδομένα

- Eurostat – Environment & Energy Statistics

https://ec.europa.eu/eurostat/web/environment

https://ec.europa.eu/eurostat/web/energy

- European Environment Agency (EEA)

https://www.eea.europa.eu

- United Nations (UN / UNEP)

https://www.unep.org

https://sdgs.un.org

- World Health Organization (WHO)

https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health

- OECD – Environment Data

https://www.oecd.org/environment/data

- NGOs (WWF, Greenpeace – reports & datasets)

https://www.worldwildlife.org

https://www.greenpeace.org